Η παιδική απραξία της ομιλίας αποτελεί μια νευροκινητική διαταραχή που επηρεάζει την ικανότητα του παιδιού να παράγει ομιλία. Εκδηλώνεται συνήθως κατά την περίοδο που το παιδί αρχίζει φυσιολογικά να αναπτύσσει τον προφορικό λόγο. Τα παιδιά με αυτή τη διαταραχή αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσκολίες στον σχεδιασμό και στην εκτέλεση των λεπτών, συντονισμένων κινήσεων των αρθρωτών(γλώσσας, χειλιών, γνάθου και υπερώας), οι οποίες είναι απαραίτητες για την παραγωγή ομιλίας. Τα αίτια αυτής της δυσκολίας δεν έχουν ακόμα πλήρως διευκρινιστεί από την επιστημονική κοινότητα.
Η διαταραχή αυτή είναι γνωστή και με άλλες ονομασίες, όπως λεκτική απραξία, αναπτυξιακή απραξία της ομιλίας ή λεκτική δυσπραξία. Ωστόσο, ο όρος «Παιδική Απραξία της Ομιλίας» είναι σήμερα ο πιο διαδεδομένος στην επιστημονική βιβλιογραφία. Αξίζει να σημειωθεί ότι η λέξη «πραξία» προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «πράξις», που σημαίνει την ικανότητα εκτέλεσης συντονισμένων και σκόπιμων κινήσεων. Συνεπώς, η απραξία στην ομιλία υποδηλώνει ακριβώς αυτή τη δυσκολία στον κινητικό σχεδιασμό, που αποτελεί και το κεντρικό γνώρισμα της διαταραχής.
Η δυσκολία που αντιμετωπίζουν τα παιδιά με απραξία στην παραγωγή ομιλίας μπορεί να φαίνεται ιδιαίτερα αινιγματική στους γονείς, ειδικά όταν παρατηρούν ότι άλλα παιδιά της ίδιας ηλικίας μαθαίνουν να μιλούν με φυσικότητα και χωρίς εμφανή προσπάθεια.
Πώς λειτουργεί φυσιολογικά η ομιλία;
Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη διαταραχή, είναι σημαντικό να εξετάσουμε πρώτα πώς πραγματοποιείται η ομιλία υπό φυσιολογικές συνθήκες:
- Αφετηρία: Η διαδικασία ξεκινά με την επιθυμία για επικοινωνία και τη διαμόρφωση μιας ιδέας σχετικά με το μήνυμα που θέλει να μεταδώσει ο ομιλητής.
- Γλωσσική επεξεργασία: Στη συνέχεια, επιλέγονται οι κατάλληλες λέξεις και τοποθετούνται στη σωστή σειρά, ακολουθώντας τους γραμματικούς κανόνες. Κάθε λέξη αποτελείται από μια συγκεκριμένη ακολουθία ήχων(φωνημάτων) και συλλαβών που πρέπει να αρθρωθούν με ακρίβεια.
- Κινητικός σχεδιασμός: Οι γλωσσικές πληροφορίες μετατρέπονται σε λεπτομερείς οδηγίες προς τους μύες των αρθρωτών. Ο εγκέφαλος προγραμματίζει την ακριβή σειρά και τον χρονισμό των κινήσεων που απαιτούνται για την παραγωγή των επιθυμητών ήχων.
- Εκτέλεση: Τέλος, οι μύες της γλώσσας, των χειλιών, της γνάθου και της μαλακής υπερώας ενεργοποιούνται κατάλληλα, με επαρκή δύναμη και συντονισμό, για να πραγματοποιήσουν τις απαραίτητες κινήσεις.
Είναι αξιοσημείωτο ότι το σύνολο αυτών των πολύπλοκων διεργασιών ολοκληρώνεται μέσα σε ελάχιστα κλάσματα του δευτερολέπτου.
Η διαδικασία εκμάθησης της ομιλίας
Κατά τη φυσιολογική ανάπτυξη της ομιλίας, τα παιδιά πειραματίζονται με λέξεις και λαμβάνουν συνεχή ανατροφοδότηση τόσο από το περιβάλλον τους όσο και από τα δικά τους αισθητηριακά συστήματα. Αυτή η ανατροφοδότηση τα βοηθά να αξιολογούν την ορθότητα της προφοράς τους και να βελτιώνουν διαδοχικά τις προσπάθειές τους.
Μέσω της επανάληψης, οι κινητικές ακολουθίες της ομιλίας σταδιακά αυτοματοποιούνται. Το παιδί φτάνει σε ένα σημείο όπου δεν χρειάζεται πλέον να σκέφτεται συνειδητά πώς να αρθρώσει κάθε λέξη ή φράση. Στο στάδιο αυτό, τα κινητικά σχέδια έχουν αποθηκευτεί στον εγκέφαλο και μπορούν να ανασύρονται αυτόματα όταν χρειάζεται.
Τι συμβαίνει στην παιδική απραξία της ομιλίας;
Στα παιδιά με παιδική απραξία ομιλίας, η διαδικασία αυτοματοποίησης της ομιλίας διαταράσσεται σημαντικά. Η επιστημονική έρευνα υποστηρίζει ότι τα παιδιά αυτά είτε αδυνατούν να δημιουργήσουν σταθερά κινητικά σχέδια για την ομιλία, είτε δεν μπορούν να τα ανασύρουν αξιόπιστα από τη μνήμη τους, είτε τα σχέδια που σχηματίζουν είναι ελλιπή ή εσφαλμένα. Σε αντίθεση με τα παιδιά τυπικής ανάπτυξης, η παραγωγή ομιλίας παραμένει μια επίπονη και μη αυτοματοποιημένη διαδικασία.
Ο ρόλος της αισθητηριακής ανατροφοδότησης
Σύγχρονες έρευνες υποδεικνύουν ότι η δυσκολία μπορεί να σχετίζεται και με διαταραχές στα συστήματα αισθητηριακής ανατροφοδότησης που είναι απαραίτητα για την εκμάθηση της ομιλίας. Δύο βασικοί τύποι ανατροφοδότησης εμπλέκονται:
- Ακουστική ανατροφοδότηση: Το παιδί χρησιμοποιεί την ακοή του για να ελέγξει αν η λέξη που παρήγαγε ακούγεται σωστά. Ο εγκέφαλος δημιουργεί συνδέσεις ανάμεσα στο ακουστικό αποτέλεσμα και τις κινήσεις που το παρήγαγαν.
- Ιδιοδεκτική ανατροφοδότηση: Πρόκειται για την αίσθηση που επιτρέπει στο παιδί να γνωρίζει τη θέση και την κίνηση των αρθρωτών στον “χώρο” του στόματος, χωρίς να χρειάζεται να τα βλέπει.
Ποια είναι η αίτια της παιδικής απραξίας;
Η επιστημονική κοινότητα συγκλίνει στην άποψη ότι η παιδική απραξία οφείλεται κυρίως σε διαταραχή του κινητικού ελέγχου της ομιλίας, αν και τα ακριβή αίτια συνεχίζουν να αποτελούν αντικείμενο έρευνας. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η απραξία δεν σχετίζεται με μυϊκή αδυναμία ή παράλυση των αρθρωτών. Το πρόβλημα εντοπίζεται σε υψηλότερο επίπεδο: ανάμεσα στη γλωσσική επεξεργασία και την κινητική εκτέλεση, δηλαδή στο στάδιο του σχεδιασμού και προγραμματισμού των κινήσεων.
Ορισμένοι ερευνητές προτείνουν ότι τα παιδιά με παιδική απραξία μπορεί να παρουσιάζουν διαταραχές στην αισθητηριοκινητική επεξεργασία, όπως μειωμένη ιδιοδεκτική ικανότητα. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, ακόμη και η έναρξη της κίνησης για ομιλία μπορεί να αποτελεί εξαιρετικά δύσκολο εγχείρημα για το παιδί.
Βιβλιογραφία
American Speech-Language-Hearing Association. (2007).
Childhood Apraxia of Speech: Technical Report.
https://www.asha.org/policy/TR2007-00278/
Maas, E., Gildersleeve-Neumann, C., Jakielski, K., & Stoeckel, R. (2014).
Motor-based intervention protocols in treatment of childhood apraxia of speech.
Current Developmental Disorders Reports.
Murray, E., McCabe, P., & Ballard, K. J. (2014).
A systematic review of treatment outcomes for children with childhood apraxia of speech.
American Journal of Speech-Language Pathology.
Shriberg, L. D., Strand, E. A., & Mabie, H. L. (2012).
A diagnostic marker for childhood apraxia of speech: The lexical stress ratio.
Clinical Linguistics & Phonetics.
Strand, E. A. (2020).
Childhood Apraxia of Speech: Assessment and treatment.
Mayo Clinic Proceedings.
